Pismo japońskie to jeden z bardziej skomplikowanych systemów pisma używanych na świecie. W nim zawarta jest cała istota tradycji, a tym samym wierzeń, która jest nieodłączną sferą życia społeczeństwa japońskiego.

Od czasów najwcześniejszych kultywowano w Japonii tradycję ustną. Z pokolenia na pokolenie przekazywano opowieści ,,o deifikowanych bohaterach w świecie rzeczywistym, jak i fantastyczne baśnie o nieznanych światach, czy też legendy […] mówiące o istotach obdarzonych niezwykłymi mocami i wpływających dzięki nim na losy świata i ludzi. […]. Wszystkie te tematy krążyły wśród ludu bezładnie, nie poddane uporządkowaniu. Przez wieki treści wszelakich podań ulegały modyfikacjom, w różnych regionach, jedne były pomijane zaś inne wyróżniane poprzez upiększania i wzbogacania przez indywidualnych opowiadaczy lub skracane w przekazie nieumiejętnym” .1

Modyfikacje, jakim podlegała owa ustna tradycja, zależały od wielu czynników, jeden z nich wiązał się z dążeniem japońskich mnichów do sprowadzenia legend, w których występują siły nadprzyrodzone, do kanonicznej postaci w celu ustalenia hierarchii różnych bohaterów. Innym wpływem w rodzime japońskie wątki bywały domieszki elementów światopoglądowych nie japońskich. Shinwa – słowo oznaczające ,,mity” lub ,,mitologię” – przybywające z odległych kontynentów były często przyswajane do struktury japońskiego poglądu na świat i rządzących w nim sił.

Podczas okresu Nara (710-794 n.e.) dwór cesarski chciał nawiązać historyczne powiązania z bogami oraz ojcami założycielami narodu japońskiego obecnymi w mitologii shintōistycznej. Istniała również obawa, że tradycje ustne i nieoficjalne zapisy będą ciągle zmieniane i niszczone, a dla potomnych wymagany był oficjalny stały zapis. Z tych powodów cesarz Temmu w 673 r. ,,zlecił uporządkowanie i spisanie cesarskich rodowodów oraz sprawdzenie i ujednolicenie starożytnych podań”2, niestety nie dożył ukończenia dzieła. Dopiero cesarzowa Gemmei rozkazała wysokiemu urzędnikowi dworskiemu Ō-no Yasumaro uzupełnienie zapisanych kronik i przedstawienia historii Japonii. Tak powstały wielkie kroniki japońskiej mitologii opisanej w Kojiki oraz w Nihon-shoki. Owe księgi zostały napisane chińskimi znakami, ale z pewnymi japońskimi dostosowaniami pod względem struktury zdań.

1W. Kotański, Kojiki czyli Księga Dawnych Wydarzeń, Warszawa 1986, s. 10.
2W. Kotański, Kojiki czyli Księga Dawnych Wydarzeń, Warszawa 1986, s. 12.
https://pixabay.com/pl/photos/artyku%C5%82-azji-japo%C5%84ski-d%C5%82ugopis-2580000/

Pismo japońskie wywodzi się z chińskiego sylabowego pisma logograficznego, zwanego kanji. Chińskie pismo zostało wprowadzone w IV wieku n.e., gdy dwóch koreańskich uczonych – Achiki i Wani – przybyło do Japonii z wiedzą na temat chińskich znaków i tomów literatury konfucjańskiej. W połowie VI wieku koreański król Paekche wysłał do Japonii obraz Buddy oraz buddyjskie teksty napisanymi chińskimi znakami. Przyjęcie kanji nie było prostym procesem dla ówczesnego społeczeństwa. Będąc pismem wymyślonym, kanji przybyło do Japonii z ich własnym znaczeniem i wymową, wówczas potrzeba było wykonać wiele pracy, aby dostosować je do kultury japońskiej. Obecnie pojedyncze kanji można odczytać na wiele różnych sposobów, które są oparte na piśmie obrazkowym, gdzie jeden znak symbolizuje jedną ideę. Najstarszymi znakami kanji są piktogramy, które powstały ze stylizowanych rysunków konkretnych przedmiotów.

Piktogramy
川 rzeka 月 księżyc 日 słońce 山 góra

Każda postać znaku ma swoje znaczenie i odpowiada słowu, zaś poprzez łączenie znaków, można utworzyć więcej słów o odmiennych znaczeniach. Często są one używane jako pierwotne elementy do tworzenia bardziej skomplikowanych znaków. Kanji posiada ponad 50 000 tysięcy stworzonych znaków, lecz większość z nich nie jest w powszechnym użyciu nawet w Chinach, gdyż np. oznaczają nazwy miejscowe zwierząt i roślin. Przyjmując znaki piktograficzne, Japończycy nie tylko wprowadzili oryginalne chińskie wymowy znaków, ale także powiązali je z odpowiednimi rodzimymi japońskimi słowami i ich wymową. W związku z tym większość kanji można wymawiać przynajmniej na dwa sposoby: chińską on’yomi (czytanie dźwięku; odczyty pochodzące z chińskiej wymowy) i japońską kun’yomi (znaczenie czytania; oryginalne, rodzime japońskie odczyty).

Znak kanji 山 (góra) zapisany w kun’yomi i on’yomi

Odczyt

Góra (wymowa)

Zapis w hiraganie

Kun’yomi

Yamā

やま

On’yomi

Shān

サン

 

Kanji są używane do pisania rzeczowników, przymiotników, przysłówków i czasowników. Jednak, w przeciwieństwie do języka chińskiego, japoński nie może być napisany całkowicie w kanji. Pomimo podobnych znaków, języki chiński i japoński nie mają ze sobą nic wspólnego pod względem fonetycznym, morfologicznym i składniowym. Na początku chińskie znaki były używane fonetycznie, aby reprezentować podobne japońskie dźwięki, niezależnie od znaczenia każdej chińskiej postaci. Japończycy zmuszeni byli do wynalezienia uproszczonego alfabetu (ściślej: sylabariusza) kana (仮名), służącego obecnie do zapisu m.in. końcówek fleksyjnych. Zanim jednak tego dokonano, próbowano pisać teksty w całości ideogramami chińskimi i odczytywać je po japońsku kanbun (漢文). Chińskie znaki były używane ideograficznie, niezależnie od ich chińskiej wymowy, aby reprezentować japońskie słowa o tym samym lub pokrewnym znaczeniu. Ideogramy mogą być złożone z jednego elementu, ale najczęściej są one złożone z dwóch lub więcej elementów pierwotnych. Znaczenie tych elementów opisują znaczenie całego znaku, które tworzą.

Ideogramy

Połączenie dwóch piktogramów kanji

Znaczenie

słońce + księżyc

  jasność, światło

człowiek + drzewo

odpoczynek

 

Z czasem powstał system man’yōgana, w którym znaki chińskie używane były wyłącznie dla ich wartości fonetycznej, z pominięciem znaczenia znaku. To właśnie man’yōgana w wyniku stopniowych uproszczeń przekształciła się w dwa sylabariusze kana: hiragana (平仮名) i katakana (片仮名). Sylabariusz hiragana służy do zapisu fonetycznego odmiennych końcówek słów oraz do zapisywania słów, które nie mają własnych znaków kanji. Sylabariusz katakany służy do zapisu nazw własnych obcego pochodzenia. Oprócz tych trzech sylabariuszy jest także zapis alfabetem łacińskim o nazwie romaji.

Przykład symbolu w różnych sylabariuszach

Kanji

Hiragana

Katakana

Romaji

Znaczenie

こころ

ココロ

Kokoro

serce

 

Marta Słomczyńska